NGÀI GIAO THÔNG THĂM CURITIBA

Ngài Giao thông đã từng ít nhiều nghe về Curitiba, cái nôi của BRT, nhưng ngài chỉ thực sự tò mò về thành phố này khi nghe con gái yêu đọc một đoạn miêu tả về Curitiba như sau:

“Một triết lý đơn giản với cải tiến và thử nghiệm liên tục đã tạo nên một thành phố của thế giới thứ nhất (các nước phát triển như Mỹ và các nước Tây Âu) nằm giữa thế giới thứ ba (các nước nghèo và đang phát triển như châu Phi, châu Á và châu Mỹ Latin); phá vỡ cái mà Lerner gọi là “hội chứng bi kịch” và thay thế nó bằng phẩm cách và hy vọng” (Hawken et al, 1999).

Tác giả thành công khơi gợi tính tò mò của ngài Giao thông vì lần đầu tiên ngài được tiếp xúc với triết lý và ngôn từ cao siêu bậc này (chứ hổng phải tò mò vì thành tựu của của chính quyền Curitiba!). Sau hàng chục chục lần sử dụng nếp gấp của não, ngài Giao thông rút ra được ba ý chính như sau:

1. Quá trình: Curitiba đã bắt đầu bằng một khái niệm đơn giản và tập hợp các ý tưởng để tiến hành nâng cấp thành phố. Đó là một quá trình sửa sai, sai sửa để đạt được kết quả đúng với mong ước và nguyện vọng của người dân.

2. Kết quả: Curitiba đã chuyển mình trở thành thành phố phát triển với quy hoạch đô thị bên vững ngang tầm với các nước Tây Âu hoặc Mỹ. Các thành phố khác của Brazil được miêu tả như một “hội chứng bi kịch” vì đã để sự phát triển, xây dựng ồ ạt, lộn xộn, không theo một quy hoạch và tầm nhìn nhất quán dẫn dắt mà phần lớn các thành phố thuộc thế giới thứ ba đang lún sâu vào.

3. Dân làm gốc: Gốc rễ quan trọng trong quá trình biến đổi của Curitiba là việc thay đổi nhận thức của người dân. Người dân Curitiba tự hào là những người có phẩm cách và tràn đầy hy vọng về tương lai. Chính quyền và người dân chia sẻ một giấc mơ chung, hành động vì nó và truyền lại giấc mơ này cho thế hệ sau.

Thích thú vì tầm trí tuệ của mình, ngài Giao thông quyết định thăm Curitiba để giao lưu, học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm trên tinh thần khiêm tốn và cầu thị. “Hello, friend! Let me show you my beloved Curitiba!” (Chào bạn hiền. Hãy cho phép tôi giới thiệu với bạn thành phố Curitiba yêu quý của tôi) – ngài Jaime Lerner, cựu thị trưởng, nhà lãnh đạo đã tạo nên kỳ tích Curitiba, đã đón tiếp thân mật ngài Giao thông ở sân bay Afonso Pena.

Sau khi được mời thưởng thức món Barreado với thịt bò đậm đà cùng nước sốt, ngài Giao thông được trải nghiệm không khí yên ả, vừa trò chuyện vừa nhâm nhi một vài ly Gamay ở Sheridan’s Irish Pub, tọa lạc trên con phố R. Bpo. Dom Jose sôi động về đêm. Qua lời kể đầy tự hào của Jaime, ngài Giao thông được biết thêm rằng Curitiba là thành phố xanh nhất Brazil với 1/5 diện tích thành phố là công viên, tỉ lệ tái chế ở đây cao nhất thế giới (70% rác thải được tái chế), tỉ lệ thu nhập bình quân của người dân thành phố cao hơn 66% so với người dân Brazil, tỉ lệ xe cá nhân giảm 30% từ năm 1974 tuy dân số thành phố gấp đôi trong cùng thời kỳ,…và sự sáng tạo ra hệ thống BRT đầu tiên thế giới. Vì vậy, khi được hỏi về thành phố quê hương, ngài Giao thông bỗng nhiên đỏ mặt (điều rất hiếm khi gặp ở ngài) và đành trả lời rằng quê hương ngài có tỉ lệ người dân tập thể dục rất cao với tỉ lệ sân tennis, sân golf, sân bóng chuyền…ở các công sở chắc phải thuộc hàng cao nhất thế giới. Và nếu tham gia các cuộc đua xe máy như MotoGP hay Isle of Man TT, chắc chắn sẽ nằm trong top 3 vì thanh thiếu niên quê hương ngài rất chăm chỉ phấn đấu, thường xuyên lấy đường làm lớp, lấy xe làm dụng cụ, luyện tập bất kể ngày đêm với tinh thần chiến đấu ngoan cường không ngại hy sinh…

Sáng ngày thứ hai, ngài Giao thông thăm quan IPPUC – Viện Nghiên cứu và Quy hoạch đô thị Curitiba và được các nhà quy hoạch ở đây giới thiệu (giải thích) ý tưởng quy hoạch đô thị của thành phố Curitiba từ những năm 1950s. Các ý tưởng này đều bắt nguồn từ sự hiểu biết sâu sắc về đô thị, về cách mà thành phố được hình thành và hoạt động trong quá khứ:

“Mỗi thành phố đều có thiết kế tiềm ẩn – những con đường cũ, những đường phố cũ. Bạn không sáng tạo ra thành phố mới. Thay vào đó, bạn đang làm một quy trình khảo cổ học kỳ lạ, cố gắng để cải tiến thiết kế tiềm ẩn sẵn có” (Jaime Lerner).

Curitiba nằm trên một đồng bằng ngập lũ nơi các con sông giao nhau. Khi con người bắt đầu định cư ở vùng đồng bằng, trước tiên là người dân bản địa và sau đó là các nhóm người nhập cư châu Âu, họ thiết lập hành lang giao thông chạy dọc theo và phản chiếu các hành lang sông ngòi. Dòng chảy thương mại và trao đổi này có xu hướng phù hợp với dòng chảy sinh học, dẫn đến sự phát triển của nhiều con đường động mạch xuyên qua Curitiba ngày nay.

(Nguồn: Curitiba City Planning)

Jaime và các cộng sự đã nhận thấy cuộc sống (của cả người và sinh vật) có xu hướng tập trung theo hành lang của các dòng chảy. Do đó, mô hình quy hoạch xuyên tâm (vòng tròn) truyền thống Agache 1943 nơi mà dân cư tập trung với mật độ dân số đông đúc ở khu vực trung tâm và càng ngày càng dãn cách ra ở bên ngoài, không phù hợp với cách cuộc sống hình thành và hoạt động ở Curitiba. Vì vậy, vào năm 1965, họ đã phát triển một mô hình mới với các đường thẳng là các tuyến giao thông động mạch. Theo đó, các tuyến giao thông công cộng trùng khớp với các hành lang giao thương và dòng chảy sinh học. Các tòa nhà, trung tâm thương mại và khu dân cư được xây dựng tập trung dọc theo các tuyến hành lang này với mất độ cao, do đó, cung cấp lượng khách ổn định cho các tuyến vận tải công cộng. Ngoài ra, các vùng đất xung quanh hành lang sinh học còn được mua lại bởi chính quyền thành phố để phát triển thành các công viên, tạo thành mạng lưới xanh trải rộng khắp thành phố và song song với hành lang vận tải đô thị đông dân. Khái niệm quy hoạch gồm các hành lang động mạch này là quy hoạch chủ đạo của Curitiba trong suốt 50 năm qua.

“Một tuyến hành lang công cộng thành công sẽ là một hành lang đô thị xinh đẹp phải không thưa ngài Jaime? Công viên, cây xanh, sông ngòi, các loài sinh vật, con người và cả xe buýt nữa. Thật tuyệt vời!”

Lê Thị Thu Vân.